Gewichtige woorden in 1985 én nu
Renate Dorrestein en het Stanley-mes
Het eerste essay, met de titel Opzij, opzij voor de barbarij, is van de hand van Renate Dorrestein. Het is een fantastisch stuk, wat een briljante pen en brein had zij (ze overleed in 2018). De heel concrete kern van het verhaal ontgaat me enigszins, maar het is toch een fenomenaal stuk en het weet me sterk te ontroeren. Dorrestein beschrijft hoe ze door een lezer opgebeld werd met de boodschap dat zij zich van kant wilde maken met het Stanley-mes dat ze zojuist gekocht had.
Dorrestein was een stevige feminist, ze eindigt met de zin ‘Daarom schrijf ik’, nadat de beller had toegelicht waarom ze zelfmoord wilde plegen. Die kanonskogel aan het einde van het stuk laat ik vers voor de volgende lezer. Smullen is het, haar stijl en eruditie.
Marion Bloem en zelfcensuur
Het tweede essay is van Marion Bloem, die vooral toont dat haar Indische achtergrond zo onwenselijk was in haar stukken. Zij zat vaak verhalen te verzinnen in haar hoofd en was daardoor regelmatig laat of onvoorbereid voor school. Gelukkig had zij een leraar Nederlands die haar talent zag. Het stuk heet De censuur zat in mijn gedachtes en volgens mij bedoelt ze daarmee dat ze zichzelf actief censureerde. Het stuk is verder voornamelijk een eigen ervaring van haar schrijverscarrière.
Astrid Roemer wilde en móest schrijven
Het derde essay is van Astrid Roemer en heet Niets wat pijn doet maakt gelukkig. Het is bij vlagen grappig, poëtisch, ingewikkeld en onbegrijpelijk. Ik heb volstrekt geen idee van haar boodschap, al komt ze zelfstandig, getormenteerd door haar muze en eigenzinnig over. Cruciaal is haar realisatie op een kerstavond: ‘[…] wanneer vrouwen gedisciplineerd en goed schrijven, worden ze door seksegenoten verweten dat ze als kerels zijn geworden; wanneer het werk van zware auteurs ook in de smaak valt bij witte mensen dan worden zij door rasgenoten beschuldigd van het maken van witte literatuur.’ Ze concludeert: ‘[…] mannelijk en wit staat voor uit-stekend! Deze wereld is er inderdaad één van witte mannen. De indoctrinatie is afdoende geweest.’ Wel heel duidelijk in dit stuk is dat Roemer niets anders kon en wilde doen dan schrijven. Het woonde in haar, die drang, het bezat haar. Ze moest schrijven.
Margaretha Fergusons omvangrijke carrière
De eerste voor mij volstrekt onbekende schrijfster volgt, Margaretha Ferguson. Geboren in Nederland, opgegroeid in Nederlands-Indië, jaren in Jappenkampen gezeten. Ze schreef sterk autobiografisch, romans, korte verhalen, reisverhalen, dagboeken, recenseerde andermans werk en was actief als (literair) vertaalster. Haar naam komt mij niet eens bekend voor (ze is niet de enige die weggemoffeld is) en in de Brems (het deel in de serie Geschiedenis van de Nederlandse Literatuur over de jaren 1945-2005) wordt ze slechts kort genoemd in een opsomming of twee. Haar stuk is in toon vrij casual, licht, het leek haar wel allemaal aangewaaid te zijn. Wellicht heeft het jarenlang overleven in Jappenkampen alle andere moeilijkheden wel tot futiliteiten vermaakt. Ze schreef niet voor publicatie, zegt ze in dit stuk, ze schrijft omdat ze moet schrijven, omdat er te veel in haar omgaat. Snel iets lezen van haar hand!
Tessa de Loo zoekt balans
Tessa de Loo vraagt zich af of het toeval was dat die enkele vrouwen die wel bekend werden om hun schrijven geen kinderen of andere gezinsverantwoordelijkheid hadden. Ze noemt wat cijfers, bespreekt haar eigen route naar het schrijverschap en de balans tussen haar werk en haar thuisleven. Het is een goed geschreven stuk en toch het minst opmerkelijk in de bundel tot nu toe. Het is wellicht wat tam tussen al de andere krachtstukken.
Armoe troef voor Maria van der Steen
Maria van der Steen kende ik totaal niet, maar wat schrijft zij enorm leuk! Haar verhaal is helemaal niet zo leuk, ze kende enorme armoede en tegenslag, waaronder twee verdwenen manuscripten (eentje werd door een oordelende katholieke hospita versnipperd en door het toilet gespoeld, ze had geen kopieën want ze schreef met de hand), maar wat een vrouw! Haar stijl is enorm aantrekkelijk, geenszins gedateerd of oubollig. Dit boek is van 1985, Maria van der Steen overleed in 1987, 81 jaar oud. Van haar zoek ik nog eens een prozawerk op.
Een eigen stijl voor Hanneke van Buuren
En dan volgt Hanneke van Buuren, een essayist en dichter. Kennelijk publiceerde ze later in haar leven esoterische stukken (vond ik toen ik haar opzocht op het internet) en dat verklaart voor mij een beetje het abstracte karakter van haar essay. Ik begreep niet heel veel van wat ze vertelde, iets met het mannelijke ik en het vrouwelijke van verbinding (alles ertussen). Moeder Natuur, reïncarnatie, karma, bewustzijn, kijken, binnen en buiten en er was ook een berg en lesbische liefde. Ze had zelf ook wel door dat ze een beetje wild door de lucht vloog, denk ik, want ze eindigde haar stuk met: 'Maar misschien dat ik het over een tijdje allemaal wat simpeler zal kunnen zeggen.’ Heel bijzonder in stijl, heel eigen, echt een tekst van een vrij associërende dichter. Volgens mij leeft ze nog (ze is van 1938).
Meulenbelt is recht voor de Anja raap
Anja Meulenbelt stelde deze bundel samen, schreef het 30 bladzijden tellende voorwoord en heeft ook een eigen essay in de bundel. Hierin vertelt ze over haar eigen schrijfcarrière. Ze stelt geen literaire pretenties te hebben, tevreden te zijn met haar beperkte talent, omdat ze ermee kan doen wat ze wil doen. Ze wil het liefst schrijven, schrijven en schrijven en vindt het vreselijk om gestoord te worden of om nevenactiviteiten rond het schrijven te moeten doen. Interessant is dat zij als feministe niet altijd even gewaardeerd werd door andere feministen. Er zijn veel verschillende vormen en gradaties van het feminisme, regels, muren, hokjes, er moet best wat en er mag ook best veel niet soms. Je kan het eens zijn met Meulenbelt of niet, maar ze schrijft recht voor de raap en komt zwaar oprecht over.
Elly de Waard gelooft in eigen werk en woord
In een interview met Anja Meulenbelt leer ik Elly de Waard kennen, een dichter geboren in 1940. Ze vertelt over haar carrière, hoe en wanneer ze begon met dichten, het succes en de publicatiekansen in die eerste jaren en de moeilijkheden de laatste tijd. Ook schijnt ze haar licht op het verschil tussen poëzie van vrouwen en van mannen, en ook van de ontvangst en de kritiek op vrouwen- en mannenliteratuur. Het is een prachtig stuk, inspirerend omdat De Waard zo mooi haar eigen waarde centraal zet en zo gelooft in haar eigen werk en woord. Ook toont ze meerdere heldere inzichten. Prachtig!
Herkenbaarheid en afstand voor Hannes Meinkema
Hannes Meinkema was een van de pseudoniemen van Hannemieke Stamperius. Ze schreef van alles, poëzie, romans, korte verhalen, essays. Ze stond (samen met Ethel Portnoy) aan de wieg van Chrysallis, een (boekdik) magazine dat twee keer per jaar verscheen en voornamelijk (alleen?) materiaal van vrouwen publiceerde. Dit stevige artikel van haar is wat ondoorgrondelijk in het begin, maar gaandeweg gaf het me wat mooie inzichten, zoals de balans tussen herkenbaarheid van de figuren in een verhaal (om de lezer te raken) en afstand (om bewustzijnsveranderend te kunnen werken). Anders, zegt ze, ‘zou een verhaal dat seksisme of racisme aantoont altijd als een racistisch c.q. seksistisch verhaal worden opgevat.’ Ze doet altijd haar best ‘de juiste doses afstand door de herkenbaarheid te strooien.’
Monika van Paemel zoekt kamer, tijd en rust
Van Monika van Paemel las ik nog nooit iets, al ken ik van titel wel haar bekendste roman De vermaledijde vaders. Deze Vlaamse schrijfster vertelt in dit slotstuk van de bundel waar je als schrijvende vrouw allemaal nood aan hebt. Hint: exact hetzelfde als een man, tijd, een kamer, geld, rust en aanmoediging.
Ik citeer graag deze geweldige zin die beschrijft hoe er over gedacht werd toen ze liet weten schrijfster te willen worden: ‘Aan schrijven daarentegen (in tegenstelling tot schilderen, DZ) zat een verdacht geurtje. ’n Brandstapelluchtje.’
Tot slot
Essays uit 1985, van een groepje schrijfsters van wie de helft recent, jaren of zelfs decennia geleden is overleden en de andere helft inmiddels uit tachtigjarigen bestaat (met uitzondering van de jonge Bloem). En toch is niet één stuk gedateerd, oubollig, niet meer relevant of anderszins door de tijd ingehaald. De diversiteit aan stemmen en stijlen is enorm, wat een eruditie, creativiteit en bovenal kracht, in soms ontzettend moeilijke tijden en als het makkelijke(re) tijden waren, dan nog moesten ze vechten om maar een beetje van hetzelfde te mogen krijgen als mannelijke schrijfsters. Dit zijn zulke sterke vrouwen, ze spreken me vanaf deze oude pagina's vol hart en vuur toe. Het boek is voor een paar euro's verkrijgbaar, voor wie deze vrouwen ook wil horen spreken. Het is geen doen om hun stukken werkelijk samen te vatten, ik zou een volgende lezer niet het plezier willen ontnemen met eigen ogen deze teksten te mogen lezen.
Ik las Wie weegt de woorden, samengesteld door Anja Meulenbelt. Deze essaybundel is veertig jaar oud en staat elf vrouwen toe op eigen gekozen wijze te reageren op door Meulenbelt gestelde vragen over de auteur en haar werk.
